Opslaan/openen als tekst-bestand
(Word-document)

Het Scepticisme ~ “God in de Beklaagdenbank”



Prologue:

[De woorden van Prof. Diarmaid MacCulloch:]

Ik stam af van Anglicaanse geestelijken en 50 jaar geleden was mijn vader Pastoor, hier in Suffolk. Hij was goed en gelovig en erg geliefd bij z’n parochie. Ons gezin woonde in een Gregoriaanse pastorie vlakbij. Toen mijn vader stopte verkocht de kerk het huis. Nu woont de dominee elders en een vrouwelijke pastoor is de baas. Mijn vader zou raar hebben staan kijken 50 jaar geleden.

Zijn Kerk van Christelijkheid bestond al sinds keizer Constantijn de Grote, maar als kind zag ik al dat de kerk die hij diende z’n langste tijd had gehad. Ik beschrijf mezelf niet als christen, maar als oprechte vriend van het Christendom. Mijn levensverhaal maakt mij tot een symbool van iets kenmerkends; een neiging tot twijfel, die de westerse cultuur heeft veranderd evenals het Christendom.

Waar kwam die verandering vandaan? In dit verhaal kijken we wat er van het Christendom worden zal. 2000 jaar lang bestonden de antwoorden op het bestaan uit geloof in God, zoals geopenbaard in Jezus Christus. Dat gaf zin aan het leven en de dood. Je leerde wat goed en fout was, maar het recente verleden van het Christendom is als een zee van geloof die wijkt voor de opmars van wetenschap, verstand en vooruitgang.

Het verhaal is zelfs nog verbazingwekkender: het geloof is weer in opkomst! Het Christendom is namelijk erg veerkrachtig. In tijden van crisis worden er blijvende waarheden in herontdekt. Dit kan zelfs een aanwijzing voor z’n toekomst zijn…
 


 

Hoofdstuk 1 ~ Oxford, Engeland:

Ik woon sinds 1995AD in Oxford en ben staflid van het St Cross College en hoogleraar theologie. Onze pub, ‘The Eagle and Child’, heeft een bijrol in het Christendom gespeeld en niet alleen omdat ik hier kom. Toen ik opgroeide in Suffolk kwamen hier auteurs als C.S. Lewis en J.R.R. Tolkien en hun vrienden. Het waren vrome Christenen, maar ze stelde niettemin vragen over hun geloof.

Toen C.S. Lewis essays over Christelijke thema’s publiceerde noemde hij de bundel ‘God in de Beklaagdenbank’. Dat is een goede omschrijving voor de wijze waarop wij de God van het Christendom aan kritische vragen onderwerpen. Twijfel hoort bij het geloof. De Bijbel en het Oude Testament staan er vol mee. Twijfel verdient vaak God’s toorn, zoals bij Adam en Eva, toen ze van de Boom van de Kennis van Goed en Kwaad aten.

Maar er gebeurde iets vreemds in West-Europa; twijfel breekt de structuur van het Christendom stukje bij beetje af, zowel Katholiek als Protestants. Soms dreigt het de grondbeginselen op te blazen. We kunnen dit Scepticisme terugvoeren tot ‘de Verlichting’, toen West-Europa vragen ging stellen over de macht van vorsten, de macht van Clerus en bovenal de macht van God.

Volgens de volkswijsheid begon de Verlichting bij de Franse filosofen in de salons van het 18e eeuwse Parijs. Maar God belandde al 100 jaar eerder, in Amsterdam, in de ‘beklaagden-bank’.
 


 

Hoofdstuk 2 ~ Amsterdam, Nederland:

In de 17e eeuw beroemde Amsterdam zich op z’n economische en sociale tolerantie. Dit was een trotse, explosief gegroeide stad, een paradijs voor handelaren en een markt voor ideeën. Daar kwam men om religieuze en politieke vervolging te ontlopen. Een jonge filosoof aldaar zou de regels van het Westers geloof veranderen. Baruch Spinoza behoorde tot een vluchtelingen-gemeenschap: de Sefardische Joden, die uit Spanje waren verdreven na de val van het Moslimse Granada in 1492AD.

We kijken naar hun Synagoge, die in een ooit bloeiende Joodse wijk staat. Je voelt de blijdschap van die mensen, omdat ze opeens kunnen bouwen als een grote gemeenschap. Hier zijn ze dan; eindelijk vrij! Het gebouw ziet er vertrouwd uit. Net een parochiekerk zoals Sir Christopher Wren ze rond 1670AD in Londen bouwde. Alles is aanwezig; de galerijen, het houtwerk, de witkalk, de grote ramen waar het licht doorheen valt. En omdat het Nederlands is, heeft men ook aan de vloer gedacht: er is zand gestrooid om ‘t geschuifel te dempen.

Veel Joden, die naar Amsterdam kwamen, herontdekten daar hun rijke traditie en bouwden een Synagoge als deze, maar andere vluchtelingen herinnerden zich aan het lijden, oftewel: de Spaanse Inquisitie. Voor hen werd het geloof aangetast door dezelfde dogmatiek die de Inquisitie had gevoed. Zo dacht Baruch Spinoza erover en hij trok het geloof in twijfel. Hij geloofde niet in God als een bovennatuurlijk, goddelijk wezen en evenmin in de onsterfelijkheid van de ziel, noch in wonderen. Toch was zijn God niet helemaal van de aardbodem verdwenen. Voor Spinoza waren God en de natuur één.

De filosoof was kalm, hoffelijk en eenvoudig. Hij verdiende de kost als lenzenslijper, maar voor z’n vijanden was hij een kwaadaardig monster. In 1656AD stond zijn band met de Amsterdamse Joodse gemeenschap op springen. Hij weigerde 1000 Florijnen zwijggeld. Op zijn 24e werd hij voorgoed verbannen uit de Amsterdamse Synagoge. Daar ligt nog het uitwijzingsbevel: ‘Contra Baruch Espinoza’, tegen B. Spinoza.

Destijds vonden Joden én Christenen zijn visies godslasterlijk en ketters. Toch bleef hij schrijven, al was de kans op publicatie klein. Zijn opzienbarendste werk verscheen zelfs pas ná zijn dood in 1677AD. Dit kun je nalezen in de eerste Nederlandse uitgave van Spinoza’s geschriften. De uitgever die dit in 1677AD publiceerde was heel moedig, maar hij durfde nog niet Spinoza’s volledige naam te vermelden. Daarvoor was het boek té omstreden. Alleen ‘B.d.S’, dus, oftwel: Baruch, den Spinoza.

Ik zie Baruch Spinoza als de allereerste twijfelaar die met het verleden durfde te breken en betwijfelde of God het antwoord was. Dit was het begin van die bijzondere Westerse Verlichting: openlijk twijfelen of heilige boeken absolute waarheden kunnen bevatten. Gedurende zijn leven werd Spinoza behandeld als gevaarlijke zonderling. Een Engelse tijdgenoot riep ook twijfels op rond de aard van God, maar déze wordt geroemd als nationale held.
 


 

Hoofdstuk 3 ~ Londen, Engeland I:

Hij deed onderzoek op het gebied van, wat destijds bestempeld werd als; natuurlijke filosofie. Wij noemen het nu gewoon natuurwetenschap. Tot aan de 17e eeuw ging je, als je slim genoeg was, theologie studeren, maar nu verklaarden de wetenschappers Hemel en Aarde niet aan de hand van de Bijbel, maar door middel van waarnemingen. Ze richtten hun eigen onderzoekscollege op in Londen. Dat werd de ‘Royal Society’. Hun meest vermaarde voorzitter was Sir Isaac Newton.

Er is een beroemd verhaal over Newton’s doorbraak in de natuurkunde. Hij kreeg een appel op z’n hoofd, waardoor hij aan het inzicht in God en het universum ging twijfelen. De eerste biografie over Newton komt van de hand van William Stukeley. Daarin staat het verhaal van de appel en de zwaartekracht. Er bestaan vele varianten daarop, waaronder één met een vallend blad. Maar vanwege de associatie met de Bijbel zag Newton in een appel een beter verhaal. Dus hij giet een wetenschappelijke ontdekking in de vorm van een Bijbelverhaal en hij geeft tevens vorm aan een Newton-mythologie.

Newton wordt ’n held van de wetenschap, maar hij was desondanks géén vijand van het geloof. Net als Spinoza overdacht hij het op drastische wijze. Hij nam de Bijbel serieus, maar dan wel op zíjn voorwaarden. Hij besteedde evenveel tijd aan de Laatste Dagen in Openbaringen als aan de zwaartekracht. Volgens hem werd de wereld geregeerd door wetten die God had vastgelegd, waarna Hij de wereld vervolgens aan z’n lot overliet.

Newton’s God veranderde van die in de Bijbel. Zo dacht zijn God na, zoals een wetenschapper, en wellicht zat Hij wel op Zijn kamer of in Zijn lab te bedenken wat Hij aan het einde der tijden zou gaan doen. Er waren genoeg mensen in het rationele, Protestantse Engeland die vonden dat Newton verstandige dingen zei. Misschien kwam dit doordat hij z’n driestere ideeën voor zich hield, maar in het Katholieke Frankrijk hadden dezelfde ideeën een ándere impact. Daar werd behalve God ook de Katholieke Kerk in de beklaagdenbank gezet.
 


 

Hoofdstuk 4 ~ Frankrijk I:

In de koffiehuizen van het 18e eeuwse Parijs trof je een nieuw soort filosoof. Het waren ervaren verslaggevers, toneelschrijvers en critici. Zij hadden hun buik vol van de vooroordelen en het fanatisme dat ze overal in de heilige monarchie Frankrijk zagen.

Hun koning was een absolute vorst. Hij kreeg z’n macht van God en de Kerk moest daarmee instemmen. Sinds Lodewijk XIV heerste er een onverdraagzaam Rooms-Katholicisme. In dat decor benadrukten de filosofen nog meer de behoefte aan verdraagzaamheid, vrijheid van denken en gelijkheid. Neem Voltaire, het pseudoniem van François Marie Arouet, de schrijvende notariszoon die elke dag daar in ‘Le Procope’ kwam en 40 koppen koffie met chocolade dronk. Desondanks is hij toch oud geworden.

Toen hij in 1778AD op 84-jarige leeftijd overleed kreeg hij geen Christelijke begrafenis. Tegenwoordig ligt zijn stoffelijk overschot in het mausoleum: het Panthéon, wat staat voor De Verlichting. Het Panthéon begon namelijk als een dure kerk, gebouwd door een Franse koning; Lodewijk XV. Nu is God verbannen en liggen daar kopstukken van de Franse Republiek.

Voltaire is de beroemdste dode in de crypte van het Panthéon. Hij wordt vereerd als één van de grootste twijfelaars. Hij had tegen de Kerk gestreden met geestigheid en snoeiharde ironie. Hij haatte het autoritaire systeem, het bijgeloof en de dogmatische starheid. Hij viel bovendien het idee van een rechtvaardige God aan. Eerst onderschreef hij het idee van een goedgunstige Schepper die besliste over menselijk moraal en gerechtigheid. Hij zei op hoge leeftijd nog: “Als God niet bestond, zou men Hem moeten uitvinden.” Dit suggereert niet alleen dat wij God nodig hebben, maar toch is het cynisch.

In gedachten had Voltaire God echter al veroordeeld, aangezet door een afschuwelijke natuurramp. Deze vond plaats op een ongepast ogenblik. Het gebeurde in Lissabon in 1755AD; een heftige aardbeving trof de stad toen de kerken vol zaten. Overal brandden kaarsen, kerken stortten in, mensen raakten bedolven. De stad stond al snel in brand. De overlevenden vluchtten naar de kust, waar een tsunami hen naderde. Duizenden mensen verdronken. Waar was die liefhebbende God nu?

Voltaire was ontzet door degenen die vonden dat dit bij God’s plan hoorde in een volmaakte wereld. Hij reageerde met een vernietigende satirische roman: ‘Candide’. Candide is een onnozele dwaas, dat betekent zijn naam ook in het Frans. Zijn mentor is de zinloze optimist Dr. Pangloss die steevast zegt dat deze wereld de beste van alle mogelijke werelden is. Het verhaal eindigt met Candide die beseft hoezeer Pangloss zich vergist.

Voltaire is een extreem voorbeeld van de stemming die staat voor een bijzonder aspect van de Verlichtingscultuur: ’t doet steeds een stap achteruit en bekijkt, vergelijkt en onderzoekt alles vanuit elke hoek. Elke aanname bevat een waarschuwing voor de gezondheid. Hier kleeft veel goeds aan. Het kan leiden tot een gezonde Scepticisme. Het brengt een zelfbewustzijn voort dat onze beschaving zo dynamisch maakt. Maar zoals Voltaire al opperde: ‘wees nooit té optimistisch over de mens.’ In verkeerde handen werd het Scepticisme verdraaid en gebruikt om God en het Katholieke Christendom om zeep te helpen.

Frankrijk viert het mooiste moment uit z’n bestaan op 14 Juli. Op die dag werd in 1789AD de Bastille bestormd waarmee de Franse Revolutie werd ingeluid. Heel Europa reageerde enthousiast op het nieuws. ‘Het was een zegen om toen te leven’, herinnerde William Wordsworth zich zijn jeugd. Je zou destijds denken dat de idealen van de Verlichting waren gerealiseerd. “Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap” lagen binnen handbereik.

Maar stevig in de monarchie verankerde privileges stonden in de weg. Degenen die dat 1500 jaar hadden gesteund waren de Aristocratie maar ook de Katholieke Kerk. De Kerk werd al door de filosofen belachelijk gemaakt, maar de revolutionairen konden de Kerk ontdoen van z’n landgoed en rijkdom. De lagere Clerus, die geen rijkdom kenden, steunde de revolutie aanvankelijk in de hervorming van dit gebrekkige systeem. Het ging mis toen de revolutionairen eeuwenoude eigendommen inpikten en zich nadrukkelijk gingen bemoeien met het Kerkbewind.

Wat begon als het einde van privileges raakte al snel in verval. De Revolutie begon z’n duistere zijde te tonen. De revolutionairen grepen het luchtige Scepticisme van de Franse filosofen aan en gebruikten dit op afschuwelijke wijze tegen de Kerk. Er zijn nog steeds resten van ruim 100 Priesters die op 2 September 1792AD zijn vermoord. Zij werden gedood op het domein van dit Karmelietenklooster in Parijs. In de jaren die volgden, werden duizenden Katholieken gedood die zich tegen de Revolutie verzetten in naam van hun geloof.

De Revolutie probeerde het Christendom te vernietigen. Vóór 1789AD werd in maar liefst 40.000 Franse Parochies de mis gevierd. In 1794AD waren er nog maar 150 Parochies. Het Franse leger nam Rome in en zette Paus Pius VI gevangen. De Revolutionairen bedachten zelfs een vervangend ideaal. Ze hoopten dat de mensen zo voor de Revolutie wilden sterven zoals die Priesters voor Christus waren gestorven. Het betrof Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap met een eigen religie: een mengeling van het oude Griekenland en Rome. In de Notre Dame poseerde een actrice als de Godin van de Rede. Ze ging niet lang mee .. tot zover de zege van het gezonde verstand. De Franse Revolutie kon de greep van het Christendom niet wegvagen.

In 1799AD nam Napoleon Bonaparte de macht over met een staatsgreep. Hij wilde in de toekomst nieuwe afspreken maken met het Katholicisme. Napoleon zag een oprechtheid in de Kerk die de Revolutionairen was ontgaan. Het was niet enkel een speeltje voor koningen en edellieden. Het gaf betekenis aan het leven van de armen en hulpelozen. Voor de Kerk werd de 19e eeuw een periode van godsdienstigheid en zelfs van uitbreiding.

De Kathedraal in Boulogne werd totaal verwoest tijdens de Revolutie. Het werd opgeknapt in Barokke stijl en de koepel moest na de St Pieter in Rome ’s werelds hoogste worden. Hoe hoger de kerkkoepels werden, hoe meer aanspraak het Pausdom maakte. In 1814AD was de Paus triomfantelijk naar Rome teruggebracht. De grootmachten zagen in dat het Katholicisme een grotere macht dan die van hen openbaarde.

Ondanks de Verlichting en de Revolutie was de Katholieke Kerk terug en sterker dan ooit tevoren. We bestuderen de Benedictijner Monniken van St Wandrille in Normandië. Eind 19e eeuw keerden ze terug naar hun tijdens de Revolutie ontheiligde Klooster en verwoeste Kerk. Maar ze zijn er weer en ze leven er weer zoals in de Middeleeuwen. Behalve dan dat ze hun diensten nu wel houden in een verbouwde stal. Is dat een zege op de Franse Revolutie? Eén van de Fraters, Christophe Lazowski., antwoord op die vraag dat hij niet weet of men over zeges moet praten. Volgens hem is het hen gelukt om zichzelf over een trauma heen te zetten dat zowel Kerk als staat aantastte. Het Frankrijk van nu is intern verdeeld. Hij denkt ook dat dit voor elke Fransman geldt, ook al beseffen ze het niet helemaal. Ze hebben geprobeerd met hun verleden te leren leven. Op zich bijna een goede afloop dus. Er is in dit leven nooit sprake van een definitieve goede afloop.

Die opleving van het Kloosterleven liet zien dat het niet enkel om macht en rijkdom draait. Het ging ook om geestelijk groei door nederigheid en bidden. Misschien is dit voor Monniken en Nonnen in hun stille bestaan duidelijk, maar het gevaar loert dat de Kerk deze nieuwe zege te makkelijk aanvaardt. De vragen van Spinoza, Newton en Voltaire bestonden nog steeds. Men hoorde de aanhoudende stemmen van verwarring en gewetensvolle twijfel. Deze richtten zich steeds meer op het fundament van het geloof: De Bijbel!
 


 

Hoofdstuk 5 ~ Tübingen, Duitsland:

Het Middeleeuwse stadje Tübingen in Duitsland. Theologen van het seminarie aldaar gingen op pad om aan te tonen dat het Christendom waarheidsgetrouw was. Ze waren analytisch en kritisch en vooral door het werk van David Friedrich Strauss keek heel Europa in 1835AD naar Tübingen.

In de voormalige bibliotheek schreef Strauss een gewaagd boek: de biografie ‘Het leven van Christus Kritisch onderzocht.’ Hij wilde bewijzen dat Jezus écht had geleefd, maar zíjn Jezus was niet de enige Zoon van God, Hij was maar een mens. De Bijbel werd een menselijke creatie zoals Shakespeare’s stukken. De Bijbelse waarheden waren als die van Hamlet of King Lear. Dat is waarheid, maar géén historische waarheid.

Strauss ontnam Jezus diens goddelijkheid en hij ontzegde de Bijbel z’n ontzag. Het was een boek zoals zoveel boeken. Het Nieuwe Testament bestond in essentie uit theologische symboliek. Onbedoeld had Strauss het Christendom in het hart geraakt. Het kostte hem zijn carrière. Hij verloor zijn docentschap in Tübingen vlak nadat z’n boek uitkwam. In Zürich kon hij geen hoogleraar theologie worden vanwege straatrellen. Zoveel medelijden hoeven we nu ook niet weer te hebben met Strauss; hij kreeg echter zijn leven lang doorbetaald, maar hij zag geen waarheid meer in het Christendom en hij vond het idee van ’n hiernamaals nietszeggend.

Strauss’ stem is één van de boeiendste die twijfelden aan het traditionele Christendom. Ook ik ben hoogleraar en ik heb jaarlijks met honderden boeken te maken. Als God’s waarheid is gebaseerd op een boek en je ziet dit als een normaal boek dan komt de waarheid in het nauw. Ik moet er ook van worden overtuigd dat de Bijbel anders is. Daarom kan ik slechts een oprechte vriend zijn van het Christendom.

Binnen twee eeuwen waren de waarheden van de Westerse Christelijke Kerk onderzocht. Newton tartte het idee van een God die ingrijpt in de wereld. Voltaire tartte het idee van een rechtvaardige God. Revolutionairen tartten het gezag van de Kerk. Strauss tartte het gezag van de Bijbel. Charles Darwin vond bewijzen in fossielen die deze twijfels bevestigden.

En toch stortte het Christendom niet ineen. De idealen van De Verlichting waren het credo geworden van historici, wetenschappers, politici en zelfs bisschoppen. Ze zaten in het Victoriaanse Geloof in de opmars van de vooruitgang en de Kerk leek nog altijd moreel overwicht te hebben. De Kerk maakte nog altijd aanspraak op één waarheid: men wist het verschil tussen goed en fout.

Eén helft van de Westerse Kerk deed nog één laatste poging om zich te verweren tegen de vragen van De Verlichting. De Katholieke Kerk voelde zich bedreigd door de twijfel omtrent het gezag van de Bijbel. De Kerk reageerde door ‘nee’ te zeggen. In 1907AD hekelde Paus Pius X wat hij zag als een complot om de kerkelijke leer omver te werpen. Hij noemde dit ‘Modernisme’.

Katholieken die voor Modernist werden aangezien werden behandeld als vijand van het geloof. De felle campagne tegen het Modernisme wierp een lange schaduw over veel nieuwe richtingen in de leer. De Katholieke Kerk voelde zich omsingeld en daar gaf de 20e eeuw alle reden toe. Pius X ging namelijk voorbij aan het echte, angstaanjagendere Modernisme: dat van een oorlog.
 


 

Hoofdstuk 6 ~ Frankrijk II:

In de 20e eeuw ontvouwden zich onvoorziene gruwelen die de samenleving, de politiek én het Christendom zouden veranderen. De moord op aartshertog Frans Ferdinand in Sarajevo in Juni 1914AD sleepte de Europese mogendheden in de eerste echte wereldoorlog.

De intense beleving van de Eerste Wereldoorlog ondermijnde de laatste onbetwiste waarheid van het Christendom: de aanspraak op morele onkreukbaarheid. De soldaten maakten gruwelen mee die men zich thuis niet kon voorstellen. Het is daar nu groen en stil. Er ontbreekt zoveel; modder, ratten, kabaal, gebulder, maar vooral de angst en de zinloosheid van steeds weer een charge. Dat is allemaal weg.

Er is een boekje getiteld: 'Naar het Front; een herinnering voor de Soldaat.' Het werd verstrekt door de Openluchtmissie van Londen. Men probeert erin het Christendom, of: Jezus, met de Engelse zaak te associëren. Bijvoorbeeld deze Psalm: “Geef niet toe, want dat is een zonde. Elke zege helpt een volgende te boeken. Vecht dapper door, beteugel duistere hartstocht, kijk altijd naar Jezus. Hij sleept je er doorheen.”

Beangstigend om te lezen. Vooral daar, op een plek waar Christenen andere Christenen moesten doden, aan wie ook werd verzekerd dat God aan hun zijde stond. God werd daar niet voor het eerst gebruikt als wervings-officier, maar dat was het eerste mondiale bloedbad in Zijn naam. Tien miljoen doden in vijf jaar tijd …

We aanschouwen: ‘Étaples’, het grootste Britse Rijk oorlogskerkhof in Frankrijk. Daar liggen mensen uit India, Australië, Canada, Afrika, maar ook Duitsland. Zij liggen met de troepen uit de Britse kolonies aan de rand van het kerkhof. In een wereld oorlog vallen talloze doden en niet alleen in loopgraven. De meesten stierven in ziekenhuizen aan hun verwondingen … langzaam.

Er staat een kruis met een afbeelding van Jezus langs de weg bij de frontlinie. Elk kruis toont Christus’ wonden, maar deze heeft extra wonden: kogelgaten in Christus’ lichaam. De Eerste Wereldoorlog schaadde Christus in bredere zin. Koloniale troepen werden naar dat Europese bloedbad gesleept. Voor hen had ’t Christendom z’n morele geloofwaardigheid voorgoed verloren en in Europa verloor een hele generatie haar idealen en optimisme.

Het Christendom stond nu voor een vreselijke opgave die, net als de Franse Revolutie, z’n ondergang dreigde te worden. Veel Christenen werden verblind voor nóg meer morele verleiding.
 


 

Hoofdstuk 7 ~ Berlijn, Duitsland:

De dreiging kwam van een ander kind van De Verlichting: Wetenschappelijke Socialisme. Karl Marx en Friedrich Engels schreven dat vrijheid slechts mogelijk was als het geloof werd afgeschaft. In 1917AD werd het Wetenschappelijk Socialisme verwezenlijkt. Toen de Bolsjewieken de Russische Revolutie gingen leiden zagen ze de Kerk als de vijand, net als de Franse Revolutionairen vroeger. Het Communisme had veel meer tijd om de Christenen honds te behandelen dan de tien jaar van de jaren 1790AD in Frankrijk.

Daarom stonden veel Christenen in het interbellum welwillend tegenover elke anti-communistische groep. Het Christendom vormde een linie met krachten die weinig tijd hadden voor de God van de Liefde. Eerst kwam de deal met Mussolini, die de Kerk een plek moest geven in diens fascistische Italië. Daarna met de Spaanse nationalist Generaal Franco, toen de Republikeinen kerken in brand staken en Priesters vermoordden.

Maar deze banden met rechts waren niet zo schadelijk als de relatie van het Christendom met Adolf Hitler’s haatevangelie: zijn nationaalsocialisme voor een Arische toekomst. Hij werd het onbetwiste kwaad van de 20e eeuw.

De Luther-Kerk in een stille Berlijnse buitenwijk kent een pijnlijk verleden. Het werd in de jaren ’20 ontworpen door conservatieve nationalisten om de Duitse identiteit te vieren; Luther’s erfenis. Maar toen het was gebouwd gebruikten de Nazi’s het voor hun propaganda. Het orgel werd in gebruik genomen op een bijeenkomst.

Hitler wilde de Protestantse staatskerken verenigen in een nationale kerk, gebaseerd op Nazi-principes. Hiertoe benoemde hij Ludwig Müller als Rijksbisschop. Müller was leider van de ‘Duitse Christenen’. Zij ontdeden meer dan wie ook het Christendom van z’n Joodse wortels. Jezus kon volgens hen geen Jood zijn geweest. Slechts weinig stromingen verachtten deugden als medelijden en nederigheid. Zij deden het toch, echter. Ze noemden zichzelf ‘De Stoot-troepen van Jezus Christus’.

Alle hakenkruizen (oftewel: “swastika’s”) zijn nu verdwenen. Ze zijn uitgehakt of over-geschilderd, maar er is nog genoeg dat naar de schande van de collaboratie verwijst. Er bestond wel degelijk Christelijk verzet. Het was zelfs heel even afkomstig van het Pausdom zelf. Een brief van Paus Pius XI werd op Palmzondag 1937AD vanaf duizenden kansels voorgelezen. Hierin werd Hitler gehekeld voor diens verraad aan de Kerk en een Christendom dat z’n Joodse wortels tenietdeed, veroordeeld. Maar daar bleef het dan ook bij …

Het werd aan enkelingen overgelaten om tegen de Nazi’s in verzet te komen. We bezoeken een dominee die bij de ‘Belijdende Kerk’ ging, die was opgericht tégen de Nazi’s. Hij herinnert ons eraan hoe moeilijk het was om dat regime te trotseren. Zijn naam is Rudolf Weckerling. Hij begint te vertellen dat gewetensbezwaren niet mogelijk waren.

Iemand die van hen weigerde het leger in te gaan werd geëxecuteerd. Rudolf probeerde als soldaat een pastoraal bestaan in stand te houden. Op de vraag waardoor hij door die façade kon kijken terwijl anderen dat niet konden, antwoord hij dat Hitler de mensen verraadde door stichtelijk te spreken. Hitler zei: “God heeft mij de taak gegeven om u te bevrijden!” Veel mensen die zichzelf Christen noemden waren evengoed, althans politiek gezien, Nazi’s. Ze raakten in vervoering door hun verafgoding en door de persoonlijkheid van Hitler. Het was een ‘leken-verering’. Het was heel moeilijk om dit te ondermijnen. Men wist toch wel hoe gevaarlijk het was om lid van de Belijdende Kerk te zijn? Rudolf beantwoordt dit met te vertellen dat men het boek niet achterstevoren moet lezen. Zij konden zich niet voorstellen wat er in het verschiet lag.
 


 

Hoofdstuk 8 ~ Polen:

Terwijl de wereld zichzelf kapotmaakte, werd er in Europa één van de gruwelijkste vergrijpen tegen de mensheid gepleegd. Het bracht het morele gezag van de Christelijke Kerk nog meer in opspraak. Het legde een diepe scheur bloot in de historische relatie met de Joden. We bekijken Auschwitz-Birkenau in Polen; Hitler’s grootste vernietigingskamp.

Het is een kerkhof zonder graven voor 1½ miljoen mensen. Polen, Roemenen, homo-seksuelen, gehandicapten, maar vooral Joden. Zeven op de tien Joden in Europa kwamen om in kampen als deze. De Christelijke Kerken verzetten zich niet tegen dit vergrijp. Mannen leefden daar gemiddeld 5 à 6 maanden, vrouwen 3 à 4 maanden.

Het is een macabere plek. De SS beraamde dat er in één barak gemiddeld zo’n 700 gevangenen zouden moeten zitten. Als er te veel gevangenen waren, werd er op de grond geslapen. Auschwitz is een belediging voor het Christelijke Evangelie, voor genade, medelijden, de waarheid, liefde. Dat zondigt tegen het feit dat het Christendom een verhaal is over een individu dat zowel menselijk als goddelijk is.

Auschwitz moest mensen hun persoonlijkheid afnemen en hen vernederen. Het volstaat niet te zeggen dat de Nazi’s anti-christenen waren, of dat Joden stierven om hun ras en niet om hun geloof. De Nazi’s konden hun verwoestende werk doen omdat zij mythen gebruikten die iedereen in z’n hoofd heeft. Deze mythe luidde dat de Joden Jezus hadden vermoord. Zij waren de vijand. In díe zin is het Christendom helaas verwikkeld in de moord op de Joden.

Het is moeilijk voor mij, als erfgenaam van een tolerant Christendom, om dit onder ogen te zien. Velen zullen het met me oneens zijn en deze slotsom kwetsend vinden, maar ‘ik sta hier en ik kan niets anders doen’.

In de jaren ná de oorlog groeide ik op in Suffolk. Ik wist weinig van de uitdagingen waar het Christendom voor stond. In de jaren ’50 nam het kerkbezoek toe in een gelouterd, maar bang Europa, maar die stemming ging voorbij. De gruwelen van de 20e eeuw deden de vraag rijzen die Voltaire stelde bij de aardbeving in Lissabon: “Waar was in Auschwitz een liefhebbende God?”

Europa was systemen beu die aanspraken maakten op de waarheid. Communisme, Fascisme, Christendom. Logisch dus, dat in de tweede helft van de 20e eeuw een ongekende, bijna frivole stemming het hoofd bood aan het Christendom. Religieuze onverschilligheid … apathie … de opvattingen over seks en het huwelijk werden minder ongedwongen. Het onderscheid in sociale klassen vervaagde en er kwam meer keus. Hierdoor gingen er minder mensen op Zondag naar de Kerk. Wat voor Christendom kon zo’n afname van Christenheid overleven?
 


 

Hoofdstuk 9 ~ Londen, Engeland II:

Bij Trafalgar Square staat een Anglicaanse Parochiekerk. Deze vertelt ons veel over wat er met het Christendom is gebeurd gedurende de laatste decennia. ‘Sint Martin-in-the-Fields’ lijkt een kerk van de gevestigde orde: voor de Koninklijke familie, de admiraliteit en de premier, maar daar is deze Kerk niet beroemd om.

St. Martin’s Kerk onderzoekt wat het is om een Kerk te zijn in een seculiere tijd. Men ging daar de discussie nooit uit de weg. In het interbellum ging het om pacifisme. Amnesty International is daar bedacht. Sinds de oorlog beheert St Martin’s Kerk een eigen daklozenzorg. De charitatieve instelling ‘Shelter’ is in de kelder ontstaan.

Deze Kerk geeft het goede voorbeeld bij de morele kwesties die de afgelopen 50 jaar hebben vorm gegeven. We horen bij de gevestigde orde, maar wij kunnen deze ook goed ondermijnen. Ze zitten naast het South Afrika House. De anti-Apartheidwake werd vanaf de jaren ’50 van daaruit gesteund, zegt Rev. Nicholas Holtam. Men weet bijna niet meer hoe omstreden dat toen was. Mrs Thatcher, bijvoorbeeld, noemde Nelson Mandela in de jaren ’80 een terrorist. Dan krijg je wel een idee. Zij hopen dat ze pionierswerk durven te verrichten en dat ze fouten maken in de juiste richting.

De grootste proef voor de Kerk de afgelopen 50 jaar was het leren begrijpen van geslacht, seks en seksualiteit. Deze kwestie gaf vaste vorm aan drie eeuwen discussie sinds Spinoza. Hoe nemen wij mensen morele beslissingen? Waar vinden we daar het gezag voor? Hoe zit het met geslacht en seksualiteit? Waarom gaf dit zoveel woede en strijd?

Rev. Nicholas Holtam zegt verder: dit moet niet alleen worden opgelost binnen de Kerk, maar wereldwijd. Het debat gaat vooral over het legaliseren van homoseksualiteit en over de minimumleeftijd voor het hebben van gemeenschap. Daar heeft de Kerk moeite mee. Voor hen zit het probleem hierin: dat de Bijbel niets zegt over relaties met iemand van dezelfde sekse. Wat de Bijbel veroordeelt is niet dat waar we nu mee te maken hebben. De Bijbel heeft wél een antwoord; het antwoord is dat voor de mensen liefde, trouw en eerlijke relaties van belang zijn.

St. Martin’s Kerk is een voorbeeld van hoe Protestantse Christenen in het westen de Christelijke moraal proberen op te bouwen met realisme en nederigheid. Ook andere kerken in Londen zitten vol, omdat zij een evangelische versie van het Protestantisme verkondigen. En dan is er nog die andere helft van de Westerse Kerk: die van de Paus in Rome.
 


 

Hoofdstuk 10 ~ Vaticaanstad, Italië:

Hét Katholieke evenement van de 20e eeuw was ’t Tweede Vaticaans Concilie, waarbij Paus Johannes XXIII in 1962AD onverwacht naar Rome werd geroepen. Het Vaticaan zette de mis om in gewone taal. Het reikte mede-Christenen de hand en het bood de Joden excuses aan voor bijna 2000 jaar antisemitisme. Ook werd geopperd dat de Kerk misschien niet overal antwoord op heeft. Wel 30 jaar geleden leek dit de toekomst voor het Rooms-Katholicisme te bepalen: een spiraal van verandering, een proef met het geloof.

Maar in 1978AD werd een Poolse bisschop de Paus; Johannes-Paulus II. Hij had op het Tweede Concilie tegen alle belangrijke besluiten gestemd. Sindsdien woedt er een strijd om de ziel van de Katholieke Kerk. Het pausdom wil vanaf boven regeren en oude zekerheden opnieuw bevestigen. Katholieken en Protestanten zijn verdeeld over Spinoza’s vragen van 3 eeuwen geleden.
 


 

Epilogue:

Door theoloog Prof. Diarmaid MacCulloch;

Ik heb een geloof te boek gesteld dat begon met een kleine Joodse sekte en dat uitgroeide tot de grootste religie op Aarde. De geschiedenis van het Christendom is telkens weer de ontmoeting met Jezus Christus, de verrezen Zoon van God. Voor sommigen vond die ontmoeting plaats via rituelen, traditie of van binnen. Voor Westerse Katholieken; via gehoorzaamheid aan de Kerk. Voor de Protestantse Kerken; via de Bijbel. Het is de variatie in het Christendom die zo opmerkelijk is. Het strekt zich uit naar elk continent en past zich aan nieuwe culturen aan. Dát is het kenmerk van een wereld-religie.

Waar gaat het Christendom naar toe in de 21e eeuw? Dat ligt eraan waar je kijkt…

In Azië, Afrika en Latijns-Amerika trof mij de uitbundigheid van het Christen-leven. Vooral de Pinkstergelovigen kunnen ons nog wel eens verrassen. Misschien verrassen ze zichzelf ook wel met wat zíj zullen tegenkomen. Buiten Europa groeit het aantal Christenen razendsnel, maar in het Westen daalt dit.

En in Europa dan, waar men als eerste twijfel had ontdekt? Heeft de Kerk z’n nut gehad ,daar aan de Theems (Thames)? Toen ik jong was, was de Theems een dode rivier: geen vis, gesloten en wegrottende havens, geen leven. En moet je nu eens zien…

De geschiedenis van de Kerk leert ons dat ’t zichzelf steeds opnieuw uitvindt als er nieuwe gevaren dreigen. De wereld van nu heeft genoeg om mee te gooien: Scepticisme, vrijheid, keuzes, maar de moderniteit ontkomt niet aan de oudste vragen die ons bezighouden als mens. Vragen over goed en fout, over de zin en betekenis.

Een wijze, oude Monnik herinnerde mij eens aan de woorden van Sint Thomas van Aquino: ”God is niet het antwoord, maar de vraag!” Zolang de Kerk probeert de vraag te stellen, zal ’t blijven bestaan.

Het Christendom is een jong geloof. Het omspant 2000 jaar, terwijl onze geschiedenis 150.000 jaar oud is. Het zou verassend zijn als het al z’n geheimen al heeft onthuld. We wachten het wel af. Dat doen Christenen altijd al sinds ze bijeenkwamen toen de lucht boven Jeruzalem zwart werd aan de voet van Het Kruis op Golgotha.
 


 

Slotwoord:

Door webmaster ‘DDN’, vertaler & bewerker: Richard Hurkens;

Ik eindig met de hoop dat u een bredere kijk hebt gekregen op het Christendom, of het geloof in het algemeen, door deze artikelen/verhalen. En mocht u nog aanvullingen of (een) mening(en) over dit onderwerp hebben, dan horen wij graag van u via onze facebook pagina of onze Contact-link!








 

« Vorig artikel [Terug naar Geschiedenis Overzicht] Volgend Artikel »


Een mens
heeft geen Ziel...

Een mens
IS een Ziel
en heeft een lichaam!

Stuur uw eigen citaat in via onze Contact-Link