Opslaan/openen als tekst-bestand
(Word-document)

Het Katholicisme ~ "De onverwachte opkomst van Rome"


 

Prologue:

80 jaar geleden woonde een vrouw in Staffordshire, Engeland. Op een dag wandelde ze met haar vader, een trouw lid van de Anglicaanse Kerk. Ze zag op een gegeven moment een Rooms-Katholieke Kerk die haar nieuwsgierigheid opwekte. Haar vader zei dat het hem totaal niet zou aanstaan als ze zelfs alleen maar ging kijken in een Rooms-Katholieke Kerk. Hij zag Rome als een andere wereld die de Engelse leefwijze kon verderven. Dat lijkt nu erg achterhaald…

Dit verhaal gaat over de geschiedenis van de Kerk die zich Katholiek noemt. De hoofdzetel daarvan is het Vaticaan in Rome. Een zelfstandige, soevereine staat met wereldwijde invloed. Ruim een miljard Christenen kijken naar Rome. Dat is meer dan de helft van alle Christenen.

Maar daar speelt een enorme paradox. Hoe kon een Joodse sekte uit het 1e eeuwse Palestina, die nederigheid en de deugd van armoede voorstond, staatskerk worden in Europa? Machtig, rijk en totale gehoorzaamheid verlangend van de gelovigen..? Dit verhaal vertelt wat je kunt bereiken als je vrienden hebt met hoge posities.
 


 

Hoofdstuk 1 ~ Rome:

Het centrum van de Westerse Latijnse Kerk is Rome en de geestelijke leider ervan is de Bisschop van Rome, oftewel: de Paus. Dat is eigenlijk heel vreemd, want het Romeinse Rijk doodde Christus. En het rijk bleef met tussenpozen nog 300 jaar lang Kerkleden doden.

Waardoor heeft Rome dan uiteindelijk een Christelijke bestemming gevonden? De voor de hand liggende plek om te kijken was Jeruzalem. Daar was Jezus gekruisigd. Maar in 70AD verwoestten de Romeinen die stad. Het Christendom verspreidde zich Zuid- en Oostwaarts. Maar de Apostel Paulus keek een andere kant op: naar Klein-Azië, het huidige Turkije en Griekenland.

Volgens zijn Bijbelse brieven uit het Nieuwe Testament bereisde hij de handelsroutes van het rijk, waarvan Rome de hoofdstad was. Uiteindelijk kwam hij als gevangene van de Keizer naar Rome. Hij zou daar op de ‘Via Appia’ z’n vrienden hebben ontmoet. Daarna zou hij jaren huisarrest hebben gehad, tot de Romeinen hem doodden.

Ironisch genoeg werd Rome door z’n wreedheid het centrum van het Christendom. Net als Jeruzalem vervulde Rome nu een sleutelrol in het Christendom. Al heel snel bezochten Christenen de Catacomben van San Sebastiano. Daar werd Paulus’ lichaam verborgen voor de autoriteiten. Men bezocht ook het graf van een andere martelaar; dat van Simon Petrus, één van de twaalf Discipelen van Jezus. Petrus en Paulus worden beiden vereerd door de 3e eeuwse muurteksten aldaar. Toen wees niets erop dat slechts één van hen de Kerkleider zou worden. Of dat het Romeinse Rijk Christelijk zou gaan worden. Of dat Rome het centrum zou worden van een wereldwijde Christelijke Kerk. Wat is er dus nu gebeurd?

We kijken naar de haven van Ostia, zo’n 19km ten zuidwesten van de stad. De eerste Christenen daar waren Grieks-sprekende handelaren of slaven, die daarheen voeren vanuit havens aan de Middellandse Zee. Die Christenen deelden in het geheim een idee waarvan al 2000 jaar miljoenen in de ban zijn: Je krijgt eeuwige zaligheid als je gelooft dat Jezus Christus de Zoon van God is. Bij hun nieuwe geloof hoorde een ritueel dat symbool stond voor naastenliefde: samen eten.

Christenen braken brood en dronken wijn als eerbetoon aan Jezus, wat ook te zien is aan de mozaïeken vloerdecoraties in Ostia. Die tonen vissen, een geheim Christelijk symbool. In het Grieks zijn de letters van ‘vis’ namelijk de initialen van Jezus Christus.

Het Christendom sloop binnen via de randen van de Romeinse wereld en Kerkgebouwen verschenen openlijk. Ostia had ook zeker twee kerken. In het jaar 251AD stonden bij de kerk in Rome 46 priesters geregistreerd, 7 diaken en 52 exorcisten, zowel als voorlezers en poortwachters. Als je een traditionele Romein was, zou je dit alles opmerken. Je zou kruisen zien op vloeren en muren en daar zou je niet blij mee zijn. De Goden zouden beledigd zijn.

Christenen schenen bloed te drinken bij hun ceremonies, en dat beweerden zij zelf ook. De roddel was ook dat hun liefdesfeesten incestueuze orgieën waren. En dat Christenen weigerden te offeren aan de Keizer, duidde op hoogverraad. Christenen werden de zondebok voor allerlei bedreigingen voor Rome; een economische crisis, een sociale crisis, een burgeroorlog…

Dit liep uit op een woeste aanval op de Christenen in het gehele rijk. Bij de grote vervolging van eind 3e eeuw werden Kerkgebouwen vernietigd. Alle Christenen moesten verplicht offeren aan de Heidense Goden. Sommige weigeraars zouden in het theater van Ostia zijn afgeslacht. Dat was het dieptepunt.

Het Romeinse Rijk doodde nu met plezier de Christenen, net zoals het tweeënhalve eeuw eerder Christus had gedood. Je zou gek zijn geweest als je dacht dat Rome het centrum van het Christendom werd. Maar het lot van Christenen zou drastisch veranderen.
 


 

Hoofdstuk 2 ~ Keizer Constantijn:

Eén Keizer bracht de omslag en het Christendom werd van een religie voor armen een religie voor de rijken en machtigen. Begin 4e eeuw werd het rijk verscheurd door allerlei aanspraken op de troon. Tijdens een machtsstrijd nam een generaal en politicus een besluit dat alles veranderde voor de Christenen. Daarom noemden Christenen hem dan ook: Constatijn de Grote. Hij besloot namelijk om Christen te worden. Hij geloofde dat de Christelijke God hem aan de macht had geholpen, maar de Christenen werden vervolgd door z’n rivalen. Wellicht had dat ermee te maken.

Toen Constatijn de macht had gegrepen in heel het Romeinse Rijk begon hij het rijk Christelijk te maken. In het Oosten koos hij als hoofdstad een Grieks stadje aan de Bosporus dat hij naar zichzelf noemde: Constantinopel. Maar hij had ook plannen voor Rome: het heidense verleden uitroeien en van het Christendom een staatsreligie maken.

Constantijn was een gulle weldoener van de ‘Sint Martinus op de Berg - Kerk’. Het ligt op een nogal afgelegen plek, maar biedt wel iets heel bijzonders: een blik op hoe Constatijn een Christelijk Rome zag. Een nieuw Jeruzalem, met kerken die de oude rijksgebouwen van het Romeinse verleden overtroffen. Die kerk werd zeer beroemd in de Christelijke Geschiedenis: de Sint Pieter’s basiliek. Op een schilderij daar zie je goed hoe die er vroeger van binnen uit zag. In één woord: imponerend!

De prachtige architectuur van de St Pieter doet een vraag rijzen over het Katholieke Rome, die nooit echt is beantwoord: Waarom kreeg Paulus niet een soortgelijk eerbetoon? Eén verklaring bevindt zich in de St Pieterbasiliek: namelijk de tombe, en waarschijnlijk de laatste rustplaats van Jezus’ rechterhand Simon Petrus. Jezus gaf hem de bijnaam die in het Grieks ‘rots’ betekent: Petros. In drie evangeliën zegt Jezus: “Op deze rots zal ik Mijn Kerk bouwen.” Wellicht dat Constatijn vanwege die zin een kerk aan St Petrus wijdde. De macht van het Christelijke Rome stoelt op een Griekse woordspeling.

Constatijn bevorderde de Petrus-cultus. Vreemd en opmerkelijk is dat hij geen poging lijkt te hebben gedaan om St Paulus zoiets glorieus te geven. Het lichaam van Paulus ligt in de ‘St Paulus Buiten de Muren’-kerk. De naam zegt alles. Het was ooit een vlakte vol malaria, 3km buiten Rome’s stadsmuren. De gemiddelde toerist zal niet merken dat de Apostel Paulus iets met de stad te maken had. Het was Paulus’ idee om het Christendom te verspreiden onder niet-Joden. Daar had de conservatieve Petrus heel sceptisch tegenover gestaan. De Katholieke Kerk dankt z’n bestaan meer aan Paulus.

Als de situatie omgekeerd was geweest, hoe zag de Kerk er dan uit?

Het zou niet logisch zijn als Paulus centraal had gestaan. Hij was nu eenmaal de leider van een randbeweging. Het is dus ook heel logisch dat Petrus centraal kwam te staan. Hij stond namelijk voor basisstabiliteit, het fundament, de rots. Dus, anders was de Kerk waarschijnlijk minder gecentraliseerd geweest.

Eén ding dringt het huidige pausdom de gelovigen echt op: “Je behoort naar Rome te luisteren. Het draait om het centrum.” Maar het heeft lang geduurd voordat dit de Katholieke tendens werd en er is geen garantie dat het altijd zo zal blijven. De cruciale stappen naar centrale macht volgden 30 jaar na Constatijn’s dood. Het besluit om Petrus boven Paulus te stellen werd maximaal benut. Het vormde de basis voor het latere pausdom.

Vanaf Paus Damasus I wordt de Bisschop van Rome ingezegend als “Bisschop in opvolging van Sint Petrus”. Ik waag het te zeggen dat ik niet geloof dat Petrus bisschop van Rome was. Je vindt niet zomaar iemand van vóór Paus Damasus die dat beweerde. De lijst van de Bisschoppen van Rome, is niet meer dan een lijst. Die verbindt Damasus met de discipel die Jezus kende: Petrus. Je zou kunnen zeggen dat Paulus nu overbodig was geworden.

Als Petrus’ opvolger werd de bisschop van Rome de Heilige Vader. Paus van alle Westerse Christenen. Damasus wilde het Christendom nu tot een glorieuze staatsreligie maken. Hij vertelde de blijde boodschap niet aan armen en verdrukten, zoals Jezus deed, maar aan de Romeinse adel. Een megavertrek boven de Catacomben van San Sebastiano laat exact zien hoe. Dit vertrek is iets unieks; Bisschop Damasus gaf opdracht tot de bouw er van en het is een weelderige Mausoleum voor de adel uit zijn gemeente in Rome.

Paus Damasus verzorgde zelf Latijnse opschriften. Die prezen het lijden van de Christelijke martelaren. Zijn teksten waren eerder fraai dan feitelijk Damasus schreef over de onbekende St. Eutychius: “Eutychius, de martelaar, wist zondige bevelen van de Tiran te overwinnen.” De teksten zijn ook met het beste en duurste lettertype dat je destijds kon verkrijgen op de muren geschreven. De Kerk was dus niet meer alleen voor Griekse handelaren. Het was nu de Kerk van de hele Romeinse samenleving. De Katholieke Kerk was geen parvenu meer. Het had vrienden met hoge posities. De religie paste nu bij beschaafde mensen.
 


 

Hoofdstuk 3 ~ Bisschop Augustinus:

Maar ik wil niet de indruk wekken dat het Katholicisme alleen om macht draait. Elke Westerse Christen heeft een erfenis aan deze periode overgehouden, zelfs wie zich daartegen verzet. Namelijk het idee dat we door Adam en Eva door en door zondig zijn geworden. Dat was de conclusie van Augustinus, Bisschop van Hippo, in Noord-Afrika. De vader van de westerse theologie.

Als jonge man leidde Augustinus een luxe leventje. Hij was ook een geleerde die een prachtige loopbaan wachtte. Maar het liep allemaal in de soep. Toen begon hij in een tuin in Milaan een doel in z’n leven te zien. Hij hoorde een kind psalmodiëren: ‘tolle lege’, oftewel: ‘neem en lees’. Augustinus belandde toevallig bij Paulus’ brief aan de Romeinen. Paulus confronteerde hem met z’n zonde. Er stond dat hij alleen verlost kon worden door een zuiver leven te leiden.

Augustinus vroeg zich af hoe de zonde via Adam en Eva in de wereld kwam. Zijn antwoord liet de Westerse Latijnse Kerk een idee na dat niet elke Christen in de Bijbel heeft gevonden: ‘erfzonde’. Augustinus oordeelde dat iedereen de zonde van Adam en Eva erft. Seksueel verlangen vond hij een verachtelijke lichamelijke lust. Hij zei dat via seks de zonde wordt overgedragen. Dat betekent dus dat wij dus zo zondig zijn dat we ons zelf onmogelijk kunnen redden van de Hel. We hebben God’s genade nodig. Hij mag naar eigen oordeel beslissen wie in de Hemel komt en wie in de Hel. Wij hebben er niets over te zeggen, omdat we in- en inslecht zijn.

Dat idee van uitverkiezing heerst nog steeds in het Westerse Christendom. Bij Katholieken én Protestanten. Dat geldt ook voor Augustinus’ negatieve kijk op seks. Misschien geeft het huidige westen ‘goede seks’ wel zo’n hoge prioriteit doordat de Westerse Latijnse Kerk zo lang benadrukte dat ‘slechte seks’ de wortel is van de menselijke zonde.

Het nederige begin van het Christendom was nu een vage herinnering. Er leek een gouden tijdperk te dagen, maar dat bleek een illusie te zijn. In de 5e eeuw werd de westerse helft van het rijk overmeesterd door Barbaren. In 410AD namen ze de stad Rome in. Toen had de Latijnse Kerk gemakkelijk kunnen verworden tot slechts een voetnoot in de Europese geschiedenis.
 


 

Hoofdstuk 4 ~ Ravenna - Italië:

Om na te gaan wat er is gebeurd, kijken we naar de Noord-Italiaanse stad: ‘Ravenna’

De eeuwen in de periode na de val van Rome noemt men wel de ‘Donkere Eeuwen’, alsof de beschaving instortte. De Kerk dreigde niet ook te vergaan, maar het stond wel op een kruispunt. Het kon verschillende wegen of routes kiezen.

De ‘San Vitale’-kerk daar geeft een mogelijke toekomst aan: om oostwaarts te kijken, naar Byzantium. De overgebleven helft van het Romeinse Rijk en de helft van de staatskerk. De San Vitale werd gebouwd door Keizer Justinianus. Hij wilde het hele gebied heroveren van het voormalige Romeinse Rijk. Ravenna was één van z’n veroveringen en de San Vitale één van z’n erfenissen. Zijn tak van staatschristendom werd uiteindelijk Orthodoxie en floreerde in de Balkan en in Rusland.

Maar er was een nóg drastischere optie voor de Westerse Kerk, namelijk het sluiten van een soort pact met de nieuwe barbaarse heersers. Met de binnenvallende Franken in Gaulle, de Visigoten in Spanje, de Vandalen in de Afrikaanse provincies en de Ostrogoten in Noord-Italië. Ondanks de connotatie van ‘Barbaren’, waren dit geen wilden. De meesten waren al Christen, alleen geen Katholieke Christenen.

De Sant’ Apollinare Nuovo-kerk, die ook in Ravenna staat, was gebouwd door Theodorik, koning van de Ostrogoten. Maar de Katholieken vonden alles aan zijn geloof ketterij. Hij volgde Arianus, die geloofde dat Jezus Christus niet eeuwig en goddelijk was zoals God de Vader dat was.

Dit Ariaanse kerkgebouw heeft ook nog eens prachtige Ariaanse mozaïeken. Je ziet de wonderen van Jezus, zoals de ‘wonderbare visvangst’. Eén muur toont bovendien een jonge Christus, zonder baard. Aan de andere kant zien we ook latere beelden uit Christus’ leven. In het Hof van Getsémané heeft Hij bijvoorbeeld wel een baard. De Ariaanse Christus wordt dus ouder, net als wij. Hij is menselijk.

Zou de Latijnse Kerk kiezen voor een pact met het Oosten of met de Arianen? Dit werd allesbepalend voor de toekomst van het Westerse Christendom. Hij besloot om alleen verder te gaan, onder de leiding van de Paus. Uiteindelijk kwam de Latijnse Kerk er ongedeerd uit, maar het Ariaanse Christendom verdween uit de boeken.

Dit is een interessant geval van Katholieke censuur;

Er is een muurschildering met een afbeelding van een paleis daar. Er staat ook op: ‘Palatium’. Het is het paleis van Koning Theodorik, maar hij ontbreekt. Je behoort hem te zien op het goudkleurige mozaïekvlak in het midden. Naast hem stonden zijn hovelingen. In plaats daarvan zie je nu afbeeldingen van siergordijnen. Maar ze hebben het niet goed gedaan, want je ziet nog handen en vingers afgebeeld op de zuilen waar die figuren tussen stonden.

“Ze bestaan gewoonweg niet meer…”

Hoe kon de Latijnse Kerk op eigen benen staan?

De besluiten van die sluwe politicus Paus Damasus, bewezen nu hun nut. De Kerk had nog steeds invloedrijke vrienden. De Latijnse Kerk hield dus stand door een slimme keus van hen die staatsmacht willen houden: de Romeinse aristocratie. Ooit bestuurden ze het rijk en nu willen ze de Kerk besturen. Romeinse edelen werden bisschop om een hoge positie te behouden. Toen het rijk ten val kwam, vulde de Kerk het machtsvacuüm op.

De Westerse Kerk was overeind gebleven. Het had zich aangepast. 400 jaar daarvoor was het Christendom tegen de gevestigde orde. Nu vormde het zelf de gevestigde orde. De Romeinse bisschoppen streefden vanzelfsprekend naar uitbreiding. Rome werd nu de hoofdstad van een geestelijk westers christelijk rijk. Dat was een groter rijk dan het Romeinse leger ooit had veroverd.

De Ariaanse Christenen hadden zich al westwaarts verspreid tot aan Spanje. Nu zou Rome ze overvleugelen. De paus stuurde een afvaardiging naar de ooit Romeinse kolonie: Brittannië.
 


 

Hoofdstuk 5 ~ Engeland:

In 597AD arriveerde een groep van veertig Romeinse monniken en priesters in Kent. Ze waren gezonder door Paus Gregorius I, ook een monnik. Hij was zo’n Romeinse aristocraat die de macht greep in de Kerk. Zijn moeder, Sylvia, zou elke dag een luxe diner bij z’n Klooster hebben laten bezorgen op een zilveren schaal. Gregorius was geen doorsnee monnik-geworden edelman. Hij was de eerste paus die zending dreef in de uithoeken van het verloren rijk. De missie werd geleid door de monnik priester Augustinus. Men denkt vaak dat hij het Christendom naar Engeland bracht, maar zo was het niet helemaal…

Brittannië had al wat Christenen uit de tijd dat het een Romeinse provincie was, maar het was al twee eeuwen in handen van onchristelijke Angelsaksen van het Europese vasteland. In de acht jaar die hij nog te leven had legde Augustus een solide basis voor een Angelsaksische Kerk die uitzonderlijk aan Rome was toegewijd. Z’n centrale Canterbury Kathedraal werd gewijd tot Christuskerk. Zo heette toen namelijk de pauselijke Kathedraal in Rome.

De paus maakte Augustinus Canterbury’s eerste aartsbisschop. Ook gaf hij Augustinus een liturgisch kledingstuk: het Pallium. Dit gaf aan dat de aartsbisschoppen hier hun macht ontleenden aan Rome.

Je vergeet snel dat de Engelse Kerk 900 jaar onder Romeins gezag viel, veel langer dan dat deze Protestants is. De Kerk van Engeland keerde Rome de rug toe in de 16e eeuwse Reformatie. Maar hij vergat één dingetje: het wapen van de aartsbisschop van Canterbury bevat nog steeds de Y-vorm van het Pallium. Dit stukje heraldiek ontging de Protestantse Reformatie in Engeland, of het werd bewust genegeerd.

Ten tijde van Augustinus’ dood waren er zo’n twaalf kloosters in Engeland. Een eeuwlater waren er minstens 200. Maar deze verre eilanden leverden hun eigen bijzondere bijdrage. Ze gaven vorm aan een typisch Katholiek gebruik: de biecht!
 


 

Hoofdstuk 6 ~ Ierland:

Het uiterste westen van Europa…

Hier leidden de monniken een buitengewoon intens en sober leven. We nemen ‘Skellig Michael’ onder de loep, vóór de kust van het Ierse Kerry. De monniken waren geen Angelsaksische maar Keltische Christenen. Ze vestigden zich al in de 6e eeuw daar, in de Atlantische Oceaan. Je kunt ze gemakkelijk los zien van de Kerk in Rome. Zij vonden de zee echter geen barrière, maar een weg naar hun buren en verder. Ze deelden boeken met monniken overzee en Latijn was de taal van hun liturgie en hun literatuur.

Trappen van rond de 600 treden werden met de hand uitgehakt door de monniken om bij het Klooster te kunnen komen op het eiland. Waarom verbleven die monniken daar, aan de rand van de wereld?

Wonderlijk dat de Ierse monniken hier een positieve kijk hadden op de mens. Toch hadden ze dat. Wat een contrast met het pessimisme van Augustinus van Hippo. Dit optimisme leidde tot een nieuwe gewoonte, bedoeld om met het schuldgevoel om te gaan dat Christenen ‘zonde’ noemen. Ze bedachten tariefboeken, over hoe je met zonde om moest gaan. Het principe is dat er bij elke zonde een bepaalde boetedoening hoort en daar kun je priesters dan een lijst van geven. Het is toch fijn om het tarief te weten van zondevergeving? Zo begon de persoonlijke biecht aan een priester. Het is een grootse daad om iemand vergeving te schenken.

Katholieken hechten aan de biecht, maar die heeft ook gezorgd voor veel woede in de Westerse Kerk. Vergeving is namelijk heel persoonlijk. Blokkeert een priester jou de weg naar God, of opent hij die juist?

Dat idee past niet goed bij Augustinus’ idee van de inslechte mens. Gaat men niet in God’s schoenen staan als je maatstaven voor vergeving instelt?

De botsing tussen díe twee opvattingen bleef Latijnse Christenen bezighouden. Bij de Reformatie was het de hoofdreden voor de splitsing in de Westerse Kerk.

Door de gedrevenheid van Keltische Christenen had deze Europese uithoek een immense invloed op de gehele Kerk. Het Westerse Latijnse Katholicisme verging niet in de Donkere Eeuwen, maar het hield stand en het verspreidde zelfs z’n Christelijke boodschap buiten Rome. Maar het was nog steeds wel kwetsbaar… Het was overgeleverd aan koningen en edelen die vaak niet veel beter waren dan bandieten. En er was een nieuwe religieuze rivaal opgedoken in het oosten: de Islam!

Toen eind 8e eeuw de Islam oprukte naar het westen, draaide Paus Leo III de klok 400 jaar terug. Hij maakte het Westerse Christendom weer tot een staatsmacht. Net als Constatijn I kreeg de nieuwe Keizer Karel de bijnaam: ‘de Grote’. Karel de Grote.
 


 

Hoofdstuk 7 ~ Aken - Duitsland:

De oude Duitse kuuroordstad Aken was ooit de woonplaats van Karel de Grote. Hij was de machtigste man in het 8e eeuwse West-Europa, maar hij had ook een zwak voor geschiedenis. Karel baadde graag ‘als Romein’ in de hete bronnen van Aken, maar hij stamde af van de barbaarse Franken. Dat was een volk dat in West-Europa Romeinse bouwwerken had vernietigd. Maar de Franken verkozen het Katholieke Christendom, in plaats van het Ariaanse.

Karel de Grote’s rijk reikte van onder de Pyreneeën in Zuid-Frankrijk tot Midden-Duitsland. Maar hij wilde van west en oost weer één Romeins Rijk maken: een Christelijk Romeins Rijk. Hij werd allereerst de beschermer en voorvechter van de Katholieke Kerk. Als beloning kroonde Paus Leo III hem in 800AD tot Keizer van het Westen, op kerstdag in de St Pieterbasiliek in Rome.

Karel de Grote’s opvolgers noemden zichzelf ‘heilige Romeinse Keizer’. Vaak werden zij gekroond op de troon in de Karel de Grote-kathedraal in Aken. De paus kroonde nu de monarch. Was de Kerk dus machtiger dan het rijk? Pausen en keizers ruzieden over wie Rome het beste kon leiden en over wie van hen gezag had over de ander.

Er kwam nooit een helder antwoord, maar keizer en paus hadden wel hetzelfde voor ogen: een Westerse Latijnse Staatskerk. Dat gaf het Latijnse Christendom hernieuwd zelfvertrouwen. Uiteindelijk scheidde het westen zich in 1054AD af van de kerk in Constantinopel. Zo ontstond er een afzonderlijke Katholieke- en Orthodoxe Kerk. In de Westerse Latijnse Kerk was de splitsing aanleiding voor de ambitieuze nieuwe Paus, Gregorius VII, om de kerk radicaal te veranderen.

Er is sindsdien erg veel gebeurd met de Roomse Kerk, maar het dankt nog veel aan Gregorius’ hervormingen van toen. De nadruk bij het Katholicisme ligt nu op het centrum. Het draait om de centrale macht. Dat onderscheidt het van andere kerken. De Kerk verwacht gehoorzaamheid van de gelovigen, maar in de middeleeuwen was dat niet altijd vanzelfsprekend.

Bij het bekeren van Europa had de Kerk zich vooral op de adel gericht, er van uitgaande dat de rest zou volgen. De Kerk schroefde z’n ambitie nu op. Gregorius wilde controle gaan uitoefenen op het leven van elke Europeaan. Om dat te bereiken richtte het pausdom zich eerst op de geestelijken. Gregorius zou het algemene beeld van de geestelijke veranderen. Wie geen monnik was kon altijd trouwen, maar Gregorius wilde voor alle geestelijken het celibaat instellen. Hij streefde namelijk naar een zeer gedisciplineerde en trouwe Clerus. Hij was bang dat getrouwde geestelijken een dynastie zouden stichten. Zo’n dynastie kon dan kerkgrond tot familie-erfgoed maken.

Door het voetvolk was de Kerk aanwezig in alle dorpen, steden en gemeentes. De kerk deed z’n best om elk aspect van het leven van mensen te bepalen. Er ontstond zo één grote Katholieke samenleving met als basis de Latijnse taal en een complexe bureaucratie. Dit leek op het gewezen Romeinse Rijk en overtrof dat zelfs. Het hogere doel was: het heilig maken van de hele samenleving.

Maar verreweg de meest centraliserende stap zette de paus toen hij bekendmaakte wat hij vond dat hij was, of wat hij graag wilde zijn: een algemene monarch die heerst over alle aardse machthebbers. Dat werd verwoord in 27 dictaten en waren ronduit machtsverklaringen. Geen enkele paus had het ooit zo gezegd…

Het woord ‘onschendbaarheid’ werd pas gebruikt in de 19e eeuw, maar hij zei wel dat elke paus heilig is door de verdiensten van St Petrus. Ik zie niet elke paus als een levende heilige, evenmin als talloze Katholieken door de eeuwen heen. De pausen ná Gregorius zijn hieromtrent ook zeer omzichtig geweest, maar ze hebben niet gezegd dat hij ongelijk had.

Dit absolutisme gaf latere protestanten extra reden om te breken met de Westerse Latijnse Kerk. Maar dit was meer dan een hebberige kerk die de macht greep. Het had de gelovigen ook wat te bieden, en niet zomaar iets: ‘zaligheid’.

1000 jaar lang hadden Christenen een star beeld van het eeuwige leven; na je dood ging je naar de Hemel of naar de Hel. Maar de Latijnse Kerk voerde nu een oud idee in, uit vroegere eeuwen: ‘het Vagevuur’. Daar werd je gezuiverd. De zielen van de doden brandden daar. Het verschil met de Hel was, dat het niet permanent was. Het Vagevuur had maar één uitweg: naar de Hemel.

Het was ideaal voor wie het hier op Aarde middelmatig deed, maar niet goed genoeg om rechtstreeks naar de Hemel te gaan. Het was een rustgevende leer die mensen het gevoel gaf dat ze hier op Aarde konden werken aan hun redding. Ze konden bidden of goede werken doen om hun tijd in het Vagevuur te beperken. Er ontstond een hele ‘vagevuur handel’ in de Westerse Kerk. Een omvangrijk systeem van gebeden en riten. Dit idee sloeg sterk aan bij de Christenen. Het voldeed eeuwenlang voor miljoenen mensen.

Eind 11e eeuw was de Katholieke Kerk Europa’s belangrijkste instituut. Het was Europa’s best georganiseerde monarchie. Het beloofde structuur voor het leven op Aarde en zaligheid voor daarna. Dat is meer dan de oude Romeinse Keizer boden.

Maar de helft van alle Christenen werd nu geconfronteerd met een andere religie. De Islam overheerste in Noord-Afrika, Spanje, Sicilië en een groot deel van West-Azië. Het had zelfs de heilige stad Jeruzalem in beslag genomen. En dus volgde in 1095AD een grote publiciteitscampagne. De Katholieke Kerk organiseerde een ambitieuze veldtocht: de eerste Kruistocht!
 


 

Hoofdstuk 8 ~ Terug naar Engeland:

Ooit weerhielden Christelijke leiders Christenen ervan om soldaat te worden. Nu werden er gruweldaden gepleegd in de naam van de God van de liefde. Voor het eerst hanteerden de Christenen het begrip ‘Heilige Oorlog’.

De Kruistochten zijn een schande voor het Christendom. Men wilde het Heilige Land heroveren, maar zaaide ellende en verwoesting. Het was idealisme, maar christenliefde veranderde in agressie en arrogantie. In de Tempelkerk in Londen blijkt dat de Kruistochten een nog complexer gevolg hadden.

Sommigen zeggen dat het ontwerp van de Tempelkerk is afgeleid van de Heilige Grafkerk in Jeruzalem. maar het lijkt er op dat ze de pijnlijke waarheid willen verbergen: een kopie van een zeer beroemd Moslimgebouw. Gebouwd door de Tempelorde; monniken die de pelgrims onderweg beschermden. Zij hadden de Tempelberg in Jeruzalem bezet, vandaar de naam ‘Tempelorde’. Door heel Europa bouwden ze ronde kerken, naar het model van ‘de Tempel van Jeruzalem’. Gelukkig wisten ze toen niet dat het in feite een Moslimgebouw was. De rotskoepel op de Tempelberg…

De Tempelkerk was het Engelse hoofdkwartier van de Tempelorde. Daar begraven worden was bijna even eervol als begraven worden in Jeruzalem. De Tempeliers zijn afgebeeld als dertigers, de leeftijd waarop Christus stierf en waarop de doden straks zullen opstaan. Zulke mannen stroomden toe om mee te doen. Door Kruistochten werd je verlost van zonde, net als in het Vagevuur, maar dan door een daad in dit leven. Dát leidde weer tot een nieuw Westers Katholiek idee.

Met de Kruistochten konden de adel en het gewone volk zaligheid verdienen. Een zonde die je op Kruistocht deed werd ruim tenietgedaan, simpelweg door het feit dat je op Kruistocht was. Dat was de eerste vorm van iets wat een grote handel werd in West-Europa: ‘de Aflaat’. Een aflaat zou je tijd in het Vagevuur beperken. Later werden ze net zo alledaags als het huidige lot voor een goed doel. Op den duur kon je ze gewoon kopen. Er zijn nu nog voorstanders van Kruistochten. Vele vinden de Kruistochten een zeer triest element uit de Katholieke geschiedenis.

De Kruistochten bewerkstelligde tenminste één positief en belangrijk iets en dat fenomeen bestaat nog steeds. Dankzij de kruistochten gaf de Islam ons universiteiten. Oxford University was één van de eerste. Academische gewaden, professorzetels, colleges en academische titels zijn dus níet van westerse oorsprong. Dit alles is tot in detail overgenomen van middeleeuwse Islamitische hogescholen om de stroom aan nieuwe informatie uit het Midden-Oosten te verwerken.

De Kruistochten vormden een keerpunt in de geschiedenis van de Latijnse Kerk. In 100 jaar tijd had de Joodse sekte het geschopt tot ongekend, en eigenlijk onverwacht veel macht. Het Romeinse pausdom had helemaal niemand kunnen voorspellen. Wel kon je verzet verwachten tegen het concept van een pauselijke monarchie. Tegenspraak zou nu langdurig een schaduw over de Kerk werpen en dát leidde tot nog meer bedenksels. Soms kunnen moderne Christenen die maar moeilijk bevatten of zelfs vergeven.
 


 

Hoofdstuk 9 ~ Paus Innocentius III:

Op een groot concilie van de Kerk in 1215AD wilde Paus Innocentius III gelovigen vasthouden door in detail vast te leggen wat Katholiek-zijn inhield. Biecht en Communie, minstens één keer per jaar. Het concilie schreef ook voor wat je moest geloven over de mis: brood en wijn worden op wonderbaarlijke wijze het lichaam en bloed van Christus. Ze reikten ook een manier aan waarop filosofen dit wonder konden verklaren: ‘Transsubstantiatie’. Een moeilijk woord voor ideeën die niet uit de Bijbel komen, maar van Aristoteles, die lang vóór Jezus Christus leefde.

Als je toen niet accepteerde dat de mis een wonder was, kon je problemen krijgen. Ook veel andere religieuze groepen maakten de paus onrustig. Zoals de Katharen, die de hele mis verwierpen. Geestelijken vonden geloofsvuur pas erg zodra die uit de hand ging lopen. Dan noemden ze het snel ketterij en bestraften ze het.

Paus Innocentius III bedacht een manier om ketterij aan te pakken: inquisities!

De Engelsen gebruikten ze niet, maar een middeleeuwse rechtzaal in Oxford geeft wel het idee van hoe het moest zijn geweest om voor de inquisitie te staan. Het is nog steeds de rechtzaal van het Anglicaanse Bisdom van Oxford.

Het is voor ons lastig om te begrijpen hoe een inquisiteur dacht, maar het waren geestelijken die dit werk zagen als onderdeel van hun priestertaak om de samenleving te verbeteren. Er is bij elk systeem een dunne lijn tussen idealisme en sadisme.

Inquisities en middeleeuwse rechtbanken dwongen via marteling bekentenissen af. Beklaagden hadden geen recht op een advocaat. De straf kon bestaan uit een boetekruis, een pelgrimstocht, gevangenschap of de dood op de brandstapel. Zó kon je ketterij aanpakken, door ketters te straffen. De andere optie is de Kerk te herzien door herontdekkingen van basisprincipes. Denk aan armoede, nederigheid, mededogen. Zaken die Jezus predikte.
 


 

Hoofdstuk 10 ~ Assisi - Italië:

In de 12e eeuw vielen dissidente heiligen de rijkdom en macht van de kerk aan. Paus Innocentius stuurde hen niet naar de inquisitie, maar nam een grotere gok: hij nam ze op in de Kerk. Hij hoopte iets te herwinnen wat de Westerse Kerk vergeten was. De beroemdste van die heiligen heette Franciscus.

De meesten hebben wel van Franciscus gehoord en hebben een zwak voor hem. Een sympathieke heilige, bekend uit verhalen die menig kind te horen kreeg. Hij praatte met de dieren… Hij gaf z’n rijkdom op en hij vertelde het evangelie aan vogels op het kerkhof. Hij veroorzaakte tumult door te zeggen dat Christus een armoedzaaier was.

Ook hij had als ketter verbrand kunnen worden, maar naast z’n bijna ziekelijke dwarsheid was Franciscus de Kerk ontzettend trouw. In die kerk, wat nu de Basiliek van Sint-Franciscus van Assisi is, kreeg Franciscus zijn eerste roeping om iets te doen. Hij wees mensen op de menselijkheid van Christus. Dan konden ze Hem beter liefhebben als God. Het maakte ook de Katholieke Kerk menselijker en toegankelijker.

Franciscus bedacht het idee van een Kerststal in de Kerk. De eerste keer nam hij een échte os en ezel mee. Hij wilde ons herinneren aan het nederige begin van het Christelijke geloof. God werd mens. Niet in een paleis, maar in een stal. Dit was een nieuwe, persoonlijkere, emotionelere kijk op Christus. Met moeder Maria, die natuurlijk verdriet had over de vreselijke en vroegtijdige dood van haar zoon.

De Kerk accepteerde Franciscus dus en verwelkomde de nieuwe fraters die Zijn boodschap leefden. Maar de Kerk deed geen afstand van z’n rijkdom en macht. Gelukkig heeft Franciscus dure Kerk of Basiliek niet gezien, die over de kleine, nederige kapel is gebouwd waar zijn missie begon.
 


 

Epilogue:

Eind 13e eeuw had de Westerse Latijnse Kerk bijna alle structuren opgezet die het zouden vormgeven tot aan de Reformatie. Monniken, nonnen en fraters baden tot de Hemel in een steeds groter wordend aantal religieuze huizen. Duizenden parochies vormden een grote honingraat van bisdommen en Europa. Miljoenen Katholieken moesten immer trouw blijven aan de Paus in Rome.

Er volgden wel tegenslagen, maar in de 15e eeuw was het pausdom nog grotendeels intact, machtig, rijk en vol zelfvertrouwen. Het besloot zelfs om Constantijn’s St Pieter te herbouwen. Die moest het voornaamste Christelijke gebouw worden. Maar in de 120 jaar die meerder pausen en architecten daarvoor nodig hadden was de wereld veranderd.

Toen de nieuwe basiliek werd ingewijd in 1626AD, was het Christendom opgeschrikt door nieuw verzet. Daardoor was het pausdom bijna uitgewist. Zelfs toen de Christelijke Kerk krachtig en zelfverzekerd was, doken er telkens nieuwe betweters op. Hun kritiek en de terugkeer naar de oorsprong leidde tot de 16e eeuwse Reformatie.

De Reformatie is tot nu toe de grootste breuklijn in het Westerse Latijnse Christendom. Maar eerst moeten we kijken naar een eerdere, grotere breuk, waarbij de Latijnse- en Griekse helft van het Romeinse Rijk uiteengingen. Hierover leest u meer in het verhaal over ‘Orthodoxisme’.





 

« Vorig artikel [Terug naar Geschiedenis Overzicht] Volgend Artikel »

'De Aarde is vol barmhartigheid,
omdat het vol ellende en pijn is.

Maar in het Hemelrijk
is geen barmhartigheid,
want daar is geen pijn.'

~Augustinus~

Stuur uw eigen citaat in via onze Contact-Link